پاتوق اهل نظر

.کلام امامیه، ابتدا با مباحث امامت و اختلافات بین شیعه و دیگران در این خصوص آغاز شد. به مرور دایرۀ اختلافات به مباحث بسیار دیگری از جمله تشبیه، تجسیم، خلق افعال، توحید، صفات الهی و ... کشیده شد و بر حجم مباحث کلامی افزود.

 توسعۀ روزافزون مباحث کلامی و اختلافات عقیدتی، ایجاب می‏کرد تلاش‏های گسترده‏ای در این زمینه انجام شود. شیخ مفید، از کسانی است که متحمل زحمات طاقت فرسایی در این خصوص شده‏ و در رونق یافتن کلام شیعی نقشی پررنگ داشته‏ است.

حیات شیخ مفید و شخصیت علمی وی

بر اساس اجماع علما و مورخین، قرن چهارم هجری قرن شکوفایی فرهنگ اسلامی و توسعه علوم اسلامی است. عنایت بسیار زیاد حکّام اسلامی در این قرن به علم و دانش و حمایت از دانشمندان فرقه‏های مختلف، بازار علم دانش را پر رونق نمود. شیخ مفید از کسانی است که در این قرن رشد و نمو نموده است و از این فرصت‌ها بسیار خوب بهره برده است و فرهنگ شیعی را شکوفا نموده است.

 شیخ مفید در سال 366 و به قولی 338 هـ . ق در عکبرا از توابع بغداد به دنیا آمده است. او «ابوعبدالله محمد بن محمد بن نعماء عکبری بغدادی» ملقب به «مفید» و «ابن المعلم» است. شیخ از عبکرا، به بغداد رفت و از علمای آنجا بهره‏های علمی وافری برد، تا اینکه به زعامت و ریاست امامیه نائل گشت.

 وی مؤسس مدرسه اهل بیت در قرن چهارم هجری است و اساتید و متخصصین بزرگی را پرورش داده است. مدرسه وی قوی‌ترین مدرسه اهل بیت بوده است.(1)در عصر شیخ مفید فرقه‏های گوناگون کلامی و فقهی وجود داشتند و هر کدام با بهره‏گیری از آزادی‏های موجود، برای گسترش آرای خود و غلبه بر دیگران تلاش می‏نمودند. این‌گونه اقدامات در بغداد یعنی مرکز علمی آن زمان بسیار گسترده بوده است. شیخ مفید نیز به عنوان یک متکلم و فقیه زیرک، حاضر جواب و مناظره‏‏گر بی بدیل به دفاع از کیان تشیع می‏پرداخته است و با علمای فرقه‏های مختلف مناظره می‏نموده است. مجالس مناظره ایشان در منزل وی برگزار می‌شد و علمای سایر مکاتب نیز در این مناظرات شرکت می‏کردند.

 قدرت علمی شیخ مفید او را در دولت آل بویه از جلالت و عظمتی خاص برخوردار نمود و حکام را متوجه وی ساخت و افراد زیادی را متمایل به شیعه نمود.(2)شیخ مفید با قاضی عبدالجبار، قاضی ابو محمد عبدالرحمان بن محمد عمانی معتزلی، ابوبکر بن صرایا، ابوالحسن علی بن عیسی رمانی و الکتبی و ... که همه از علمای معتزله هستند، مناظراتی داشته است.(3)

  وی علاوه بر کلام، در فقه نیز عالمی متبحر بوده و تألیفاتی داشته است. او سرانجام در رمضان سال 413 هجری دیده از جهان فروبست. در مراسم تشییعش هشتاد هزار نفر شرکت داشتند. سید شریف مرتضی بر او نماز گزارد. ابتدا در خانه‏اش و سپس از آنجا منتقل و در جوار امام جواد (ع) به خاک سپرده شد. (4)

آرای علمای رجال پیرامون شیخ مفید

نجاشی در فهرست خود شماره 1067 می‏گوید: «محمد بن محمد بن نعمان بن عبدالسلام بن جابر بن نعمان بن سعید بن خبیر بن وهیب بن هلال بن اوس بن سعید بن سنان بن عبدالدار بن ریان بن قطر ابن زیاد ابن حارث بن مالک بن أدد بن زید بن یشجب بن عریب بن زیر بن کهلان بن سبأ بن یشجب بن یعرب بن قحطان شیخ و استاد ما رضی الله عنه است. فضلش در فقه، کلام و روایت و علم مشهورتر از آن است که توصیف شود.» او دارای کتبی است:

 رساله مقنعه، الارکان فی دعائم الدین، الایضاح فی الامامة، الایضاح فی الامامة، الارشاد، العیون و المحاسن، الفصول من العیون و المحاسن، الرد علی الجاحظ العثمانیة، نقض المروانیة، نقض فضیلة المعتزله، المسائل الصاغانیه، مسائل النظم، المسالة الکافئة فی ابطال توبة الخاطئة، النقض علی ابن عبّاد فی الامامة، النقض علی علی بن عیسی الرمانی، النقض علی ابی عبدالله البصری کتابه فی المتعة، مختصر المتعة، مناسک الحج، مناسک الحج المختصر، المسائل العشرة فی الغیبة، مختصر فی الغیبة، مسالة فی المسح علی الرجلین، مسالة فی نکاح الکتابیات، جمل الفرائض، مسالة فی الارادة، مسالة فی الأصلح، اصول الفقه، الموضح فی الوعید، کشف الإلباس، کشف السرائر، الجمل، لمح البرهان، مصابیح النور، کتاب الاشراف، الفرائض الشرعیة، النکت فی مقدمات الاصول، ایمان ابی طالب، مسائل اهل الخلاف، احکام النساء، کتاب عدد الصوم و الصلاة، الرسالة الی اهل التقلید، التمهید، الانتصار، الکلام فی الانسان، الکلام فی وجوه اعجاز القرآن، الکلام فی المعدوم، الرسالة العلویة، اوائل المقالات، بیان وجوه الاحکام، المزار الصغیر، کتاب الاعلام، جواب المسائل فی اختلاف الاخبار، العویص فی الاحکام، رسالة الجنیدیّ الی اهل مصر، فضل القرآن، جوابات اهل الدینور، جوابات ابی جعفر القمی، جوابات علی بن نصر العبد جانیّ، جوابات الامیر ابی عبدالله، جوابات الفارقیین فی الغیبة، نقض الخمس عشرة، مسأله علی البلخی، نقض الامامة علی جعفر بن حرب، جوابات ابن نباته، جوابات الفیلسوف فی الاتحاد، جوابات ابی الحسن سبط المعافی بن زکریا فی اعجاز القرآن، جوابات ابی اللیث الأوانّی الکلام علی الجبائی فی المعدوم، جوابات النضر بن بشیر فی الصیام، النقض علی الواسطی، الاقناع فی وجوب الدعوة، کتاب المزوّرین عن معانی الاخبار، جوابات ابی الحسن النیشابوری، البیان فی تألیف القرآن، جوابات الترقّفی فی فروع الفقه، الرد علی ابن کلاب فی الصفات، النقض علی الطلحیّ فی الغیبة، کتاب فی امامة امیرالمؤمنین علیه‌السلام من القرآن، کتاب فی تأویل قوله تعالی فاسألوا اهل الذکر و ... (5)

 شیخ طوسی در فهرست خود شمارۀ 685 در شرح حال شیخ مفید می‏گوید: «محمد بن محمد بن نعمان مفید مکنی به ابوعبدالله و معروف به ابن المعلم از متکلمان برجسته امامیه است که در عصر خود عهده‏دار ریاست امامیه و در علم و کلام سرآمد دیگران و فقیهی برجسته، زیرک و حاضر جواب بوده است و قریب به دویست تصنیف کوچک و بزرگ داشته و فهرست کتبش معروف است.او در سال 338 متولد شده و پس از شب دوم رمضان سال 413 وفات یافته است. روز وفاتش به لحاظ کثرت نمازگزاران و شدت عزاداری و گریه بر وی روزی عظیم بوده است.

 سپس تعدادی اندک از کتب وی را نام می‏برد و در ادامه می‏گوید: «دیگر کتب وی در فهرست کتبش ثبت شده است.»(6)

 شیخ از کتاب اوائل المقالات یاد نمی‏کند.

 ذهبی در تاریخش در ترجمه شیخ مفید از ابن ابی طی نقل کرده که وی گفته است: «او شیخ طایفه و زبان امامیه و رئیس در کلام و فقه و جدل و در همه علوم از اصول دین و اصول فقه و اخبار و رجال و قرآن و تفسیر و نحو و شعر بی نظیر بوده است.

 وی در دولت آل بویه دارای جلالت و عظمت بوده است و با پیروان عقاید مختلف مناظره می‏نموده است. او فردی قوی النفس، بسیار خاشع، کثیر الصلوة، کثیر الصوم و کثیر المعروف بوده است. لباس خشن می‏پوشیده و در مسائل علمی برتر از همگان بوده است. او اهل فکر و مطالعه بوده است و از حافظترین مردم بوده است.

 ابن طی می‏افزاید: ابن شهر آشوب مازندرانی از جماعتی نقل کرده است که شیخ مفید همه کتب مخالفین مذهبش را مطالعه می‏کرده و مورد بحث قرار می‏داده است و اینگونه توانسته است بر آنان غالب شود.او حتی از علمای حشویه، جبریه و معتزله نیز استفاده علمی می‏برده است.

 دیگری گفته است: شیخ مفید به تعلیم دیگران نیز بسیار اهمیت می‏داده است تا حدی که وی گاه به مکاتب و محل‏های نگهداری کودکان می‏رفته است و کودکان زیرک و باهوش را برمی‏گزیده و به تعلیم آنان می‏پرداخته است. او هرگاه از جواب مخالفش عاجز می‏شد، نماز می‏خواند و از خداوند کمک می‏خواست و جواب را می‏یافت.»(7)

 سید بحر العلوم نیز در حالش گفته است: «او شیخ مشایخ و رئیس الرؤسای قوم و کسی است که ابواب تحقیق را گشوده و با بیان استوار خود احتجاجات فرقه‏های گمراه را باطل ساخته است. ریاست (امامیه) به وی محول شد و همگان به علم، فضل، فقه، عدالت و جلالت او اعتراف نموده‏اند. ایشان دارای محاسن بسیار، تیزهوش، حاضر جواب، کثیر الروایة و متخصص در رجال، روایات و اشعار بوده است. موثق‌ترین فرد در حدیث و آگاه‌ترین شخص در کلام و فقه بوده است و جمیع متأخرین وی از دانش او بهره برده‏اند.»(8)

اساتید و مشایخ شیخ مفید

تعداد اساتید ایشان در مستدرک الوسایل پنجاه، در مقدمه بحار پنجاه و نه و در مقدمه تهذیب شصت و یک نفر است.

 اساتید ایشان در علم کلام عبارتند از: ابویاسر طاهر از متکلمین امامیه، مظفر بن محمد بن احمد بلخی خراسانی از متکلمین امامیه، حسین بن علی بن ابراهیم بصری بغدادی معتزلی حنفی معروف به «جُعَل» از متکلمان معتزله و ابوالحسن علی بن عیسی بن علی بن عبدالله الرمانی البغدادی از متکلمان معتزله. (9)

 دیگر اساتید وی عبارتند از: ابو محمد بن عبدالله ابی شیخ، ابوالحسین احمد بن حسین بن اسامه بصری، ابوالحسن احمد بن محمد جرجوائی، ابو علی احمد بن محمد صولی، ابوالحسن احمد بن محمد بن حسن بن ولید قمی، ابو غالب احمد بن محمد بن سلیمان زراری، ابوالقاسم اسماعیل بن محمد انباری کاتب، ابوالقاسم جعفر بن محمد بن قولویه، ابو محمد حسن بن حمزه علوی حسینی طبری شریف، ابوعلی حسن بن عبدالله قطان، ابو علی حسن بن علی بن فضل رازی، ابو عبدالله حسین بن احمد بن مغیره، ابوالطیب حسین بن علی بن محمد تمّار عونی، ابو محمد عبدالله بن محمد ابهری، ابو عمرو عثمان بن احمد دقاق، ابوالحسن علی بن احمد بن ابراهیم الکاتب، ابوالحسن علی بن بلال مهلبی، ابوالحسن علی بن خالد مراغی قلانسی، ابوالحسن علی بن مالک نحونی، ابوالحسن علی بن محمد بصری بزاز، ابوالحسن علی بن محمد بن حبیش کاتب، ابوالحسن علی بن محمد خالد میثمی، ابوالحسن علی بن محمد بن زبیر کوفی قرشی، ابو جعفر عمر بن محمد بن علی صیرفی (ابن زیات)، ابوالحسن محمد بن جعفر بن محمد کوفی نحوی تمیمی، ابو عبدالله محمد بن حسن جوانی، ابو نصر محمد بن الحسین البصیر مقرسی، ابو عبدالله محمد بن داود حتمی، ابو جعفر محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی معروف به شیخ صدوق، ابو جعفر محمد بن عمر زیات، ابوبکر محمد بن عمر بن محمد بن سالم بن براء تمیمی بغدادی (جعابی)، ابوعبدالله محمد بن عمران مرزبانی، ابو عبدالله محمد بن محمد بن طاهر شریف، ابوالحسن محمد بن مظفر بزاز، ابوالحسن محمد بن مظفر وراق، احمد بن ابراهیم بن ابی رافع صمیری، ابو محمد احمد بن محمد بن عیسی علوی زاهد شریف، ابو احمد اسماعیل بن یحیی علبسی، جعفر بن حسین مومن، ابو محمد حسن بن محمد عطشی، ابو محمد حسن بن محمد بن یحیی بن شریف، ابو عبدالله حسین بن احمد بن موسی بن هدیة، ابو عبدالله حسین بن علی بن شیبان قزوینی، ابوالحسن زید بن محمد بن جعفر سلمی، عبدالله بن جعفر بن محمد بن امین بزاز، ابوالقاسم علی بن محمد رفا، ابوبکر عمر بن محمد بن سالم بن براء (ابن جعابی)، ابوبکر محمد بن احمد شافعی، ابوالطیب محمد بن احمد القمی، ابو علی محمد بن احمد بن جنید کاتب اسکافی، ابوالحسن محمد بن احمد بن داود بن علی قمی، محمد بن احمد بن عبدالله بن قضاعة صفوانی، محمد بن احمد بن عبیدالله منصوری، ابو جعفر محمد بن حسین بزوفری، ابو نصر محمد بن حسین خلال، محمد بن سهل بن احمد دیباجی، ابو عبدالله محمد بن علی بن ریاح قرشی و ابو عبدالله بن ابی رافع کاتب. (10)

شاگردان و راویان شیخ مفید

 سید مرتضی علم الهدی علی بن حسین بن موسی الموسوی، سید شریف رضی محمد بن حسین بن موسی الموسوی، شیخ الطائفة محمد بن حسن طوسی، ابو العباس احمد بن علی بن احمد بن العباس، ابو یعلی سلار بن عبد العزیز دیلمی نجاشی، ابوالفرج مظفر بن علی بن حسین حمدانی، ابو یعلی محمد بن حسن بن حمزه جعفری، احمد بن علی بن قدامة، جعفر بن محمد بن احمد بن عباس، شریف ابوالوفا محمدی موصلی، ابوالفتح محمد بن علی کراجکی، ابوالحسن علی بن محمد بن عبدالرحمان فارسی، ابو محمد بن محمد فارسی (برادر علی بن محمد فارسی)، حسین بن علی نیشابوری، ابوشجاع تاج المله عضدالدولة علی بن حسن بن بویه دیلمی. (11)

 آثار و تألیفات شیخ مفید

 شیخ مفید بیش از دویست اثر بزرگ و کوچک داشته است که مشهور و مورد اقبال همگان بوده است. از این مجموعه بیش از نود اثرش تألیفات کلامی وی است که 43 اثرش در موضوع امامت نگاشته شده است. از کتب مربوط به امامت ده کتاب پیرامون حضرت حجت (ع) است. سایر کتب وی در فقه، اصول فقه، تاریخ، علوم قرآن و حدیث است. او در کتب فقهی خویش نیز به مباحث کلامی پرداخته است و مسائل اختلاف بین شیعه و سنی را مطرح و بررسی نموده است.  (12)

 فهرست آثار وی به قرار ذیل می‏باشد:

 عیون، محاسن، اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، تصحیح الاعتقاد، جوابات الفیلسوف فی الاتحاد، اللطیف من الکلام، الکلام فی المعدوم، الکلام فی المعدوم و الرد علی الجبائی، الکلام فی الانسان، الکلام فی ان المکان لا یخلو من متمکن، مسالة فی الارادة، مسالة فی الاصلح، قضیة العقل علی الافعال، المجالس المحفوظة فی فنون الکلام، النقض علی الجاحظ فی فضیلة المعتزلة، نقض فضیلة المعتزلة، جوابات مقاتل بن عبدالرحمان عما استخرجه من کتاب الجاحظ، مسالة الفرق بین الشیعه و المعتزله و الفصل بین العدلیه منهما، الرسالة المقنعه، النقض علی البلخی فی خمسة عشر مسالة، الرد علی المعتزلة فی الوعید، الرد علی ابن کلاب فی الصفات، الرد علی اصحاب الحلاج، الرد علی الشعبی، کتاب فی القیاس، کتاب فی الاجماع، نقض المروانیة، الرد علی ابن عون فی المخلوق، النقض علی ابن جنید فی اجتهاد الرای، رسالة الجنیدی الی اهل مصر، الموضح فی الوعید، مقابس الانوار فی الرد علی اهل الاخبار، نهج البیان عن سبل الایمان، النقض علی ابی عبدالله البصری کتابة المقنعه، الرد علی ابی عبدالله البصری فی تفضیل الملائکة علی الانبیاء، جواب الکرمانی فی فضل النبی صلی الله علیه و آله علی سایر الانبیاء علیهم‌السلام، (13) مسالة فی معرفة النبی صلی الله علیه و آله، مسالة فی انشقاق القمر و تکلیم الزراع، مسالة فی المعراج، الرد علی القتیبی، البیان فی تألیف القرآن، الکلام فی وجوه اعجاز القرآن، الکلام فی دلائل القرآن، البیان عن غلط قطرب فی القرآن، الکلام فی حدوث القرآن، الرد علی الجبائی فی التفسیر، الرد علی الزیدیه، المسائل الجارودیة، الثقلان، رساله‏ای در تفضیل حضرت علی علیه‌السلام بر همه انبیاء جز پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله، امالی، مناسک المزار، المزار الصغیر، الارشاد، الجمل، التواریخ الشرعیة، المعراج، احکام النساء، اصول الفقه، الاشراف فی عامة فرائض اهل الاسلام، الاعلام فیما اتفقت علیه الامامیة مما اجمعت العامة علی خلافه، الافصاح فی الامامة، ایمان ابی طالب، تحریم ذبائح اهل الکتاب، التواریخ الشرعیة، خبر ماریه قبطیه، العویص فی الاحکام، رسالة فی عدم سهو النبی صلی الله علیه و آله، مسالة فی المسح علی الرجلین، رسالة فی المهر، النص علی علی علیه‌السلام، الرد علی الإخشید فی المامة، النقض علی جعفر بن حرب فی الامامة، النقض علی علی بن عیسی الرمانی فی الامامة، النقض علی الواسطی، الرد علی الکرابیسی فی الامامة، الایضاح فی الامامة، کتاب فی امامة امیرالمؤمنین من القرآن، العمدة فی الامامة، المقنعة فی امامة امیرالمؤمنین، النقض علی النصیبی فی الامامه، الرد علی ابن رشید فی الامامه، النقض علی غلام البحرانی فی الامامة، النقض علی ابن عباد فی الامامة، المسائل العشرة فی الغیبة، الجوابات فی خروج المهدی علیه السلام، النقض علی الطلحی فی الغیبة، المسالة فی اقصی الصحابة، مسالة فی معنا قوله صلی الله علیه و آله انی مخلف فیکم الثقلین، کتاب فی قوله صلی الله علیه و آله «انت منی بمنزلة هارون من موسی»، مسالة فی میراث النبی، مسالة فی معنا قوله «اصحابی کالنجوم»، الرد علی العتیقی، کتاب فی تفضیل امیرالمؤمنین علی سایر اصحابه، تفضیل الائمه علی الملائکة، الکلام فی الخیر المختلق بغیر اثر، جواب المسائل فی اختلاف الاخبار، الرسالة فی الرد علی الباقلانی، مختصر فی الغیبة، النکت الاعتقادیه، الکامل فی علوم الدین، الارکان فی دعائم الدین، المسائل الصاغانیة، الاجوبه عن المسائل الخوارزمیه، جوابات المسائل النیسابوریة، جوابات ابی الحسن النیسابوری، جوابات اهل طبرستان، جوابات المسائل المازندرانیة، جوابات اهل جرجان فی تحریم الفقاع، جوابات المسائل الجرجانیة، المسائل السرویة، جوابات المسائل الشیرازیة، جوابات المسائل النوبندجانیة، جوابات ابی محمد الحسن بن الحسین النوبندجانی المقیم بمشهد عثمان، جوابات المسائل الواردة من خوزستان، جوابات اهل الدینور، المسائل العکبریة، جوابات اهل الموصل فی العدد و الرؤیة، جوابات الفارقین فی الغیبة، جوابات الرفقی البرقعی فی فروع الفقه، المسائل الحرانیة، جوابات علی بن نصر العبدجانی، رسالة الی الامیر ابی عبدالله و ابی طاهر ابنی ناصر الدولة فی مجلس جری فی الامامة، جوابات الامیر ابی عبدالله (الحمدانی)، جوابات ابن نباتة، جوابات النصر بن شبیر فی الصیام، جوابات بنی عرقل، جوابات ابی الحسن الحصینی، جوابات ابی جعفر محمد بن الحسین اللیثی، جوابات الشرقیین فی فروع الدین، مسالة محمد بن الخضر الفارسی، جوابات المافرّوخی فی المسائل، جوابات ابن واقد السنی، جوابات ابی جعفر القمی، جوابات ابی فرح بن اسحاق عما یفسد الصلوة، جواب ابی الفتح محمد بن علی بن عثمان، جوابات ابی الحسن سبط المعافا بن زکریا فی اعجاز القرآن. (15)

 از مجموعه آثار ایشان حدود چهل اثر به دست ما نرسیده است و حتی موضوع این کتب نیز نامعلوم است مثل التمهید، الانتصار، الافتخار، الرسالة العلویة، کشف الإلباس، کشف السرائر و ... (14)

 اوائل المقالات فی المذاهب المختارات

 نام کتاب «اوائل المقالات فی المذاهب المختارات» است. آغا بزرگ تهرانی نیز از این کتاب با همین نام یاد کرده و آن را از تألیفات شیخ مفید شمرده است. (15) نجاشی نیز این کتاب را با نام اوائل المقالاتنام برده است. (16)

محتوای کتاب

شیخ مفید خود در دیباچه کتاب موضوع کتاب را ذکر نموده و گفته است این کتاب شیعه را از معتزله متمایز ساخته است و تفاوت‏های اعتقادی آنان را آشکار ساخته است.

این کتاب کلامی مشتمل بر پنج باب است. سه باب اول، بخش اندکی از کتاب را شامل می‏شود و عمده کتاب دو باب اخیر است.

باب اول کتاب راجع به تفاوت شیعه و معتزله می‌باشد. در این باب، معنای لغوی و اصطلاحی تشیع و فرقه‏هایی که این عنوان بر آنان صادق است و معنای اعتزال و فرقه‏هایی که این نام بر آنها صدق می‏کند و وجه تسمیه‏ و زمان پیدایش این دو فرقه بررسی می‏شود.

در باب دوم فرق امامیه با دیگر فرقه‏های شیعه مورد بررسی قرار گرفته است. مؤلف در این باب به فرقه زیدیه اشاره می‏کند و تمایزاتش را با امامیه بیان می‏کند.

باب سوم از مسائل مشترک امامیه در مساله امامت و اختلافات شیعه و معتزله را در نبوت، امامت و ... بحث می‏کند.

در باب چهارم، مؤلف اصول اعتقادی شیعه را طرح و آنها را بر اساس روایات ائمه اهل بیت علیهم‌السلام تبیین می‏کند. شیخ مفید آرای سایر مذاهبی را هم که در آن مساله با شیعه نتفق هستند را هم متذکر می‏شود. وی در این باب اهم مسائل اعتقادی را درباره توحید و صفات خدا، عدل، لطف، صلاح و اصلح، نبوت، امامت، قرآن و وجه اعجازش و تألیف آن، معاد، وعید و وعید، اسماء، احکام و بسیاری از مسائل دیگر بحث می‌کند.

ایشان در هر یک از مسائل رأی امامیه را متذکر می‏شود و متکلمین امامی شیعی و دیگر فرقه‏های مخالف آن رأی را نام می‏برد. نویسنده در این باب ابتدا از توحید سخن می‏گوید، سپس در بحث از صفات الهی، سمیع، بصیر، رائی و مدرک بودن خداوند را مطرح می‏کند، و نیز از علم الهی، عدل، امتناع رؤیت، عدالت، خالقیت و معرفت خدااوند متعال هم بحث می‏کند. در ادامه مباحث نبوت عامه و نبوت خاصه پیامبر اسلام و مسأله عصمت انبیاء را می‏آورد، بعد از امامت نیز به طور عام و خاص سخن می‏گوید و بسیاری از مسائل جانبی مورد اختلاف را مطرح می‏کند، سپس به معاد می‏پردازد؛ آنگاه مسائلی چون رجعت، شفاعت، بدا، مشیت، وعید، حبط اعمال، گناهان صغیره، اسماء و احکام، توبه و مسائل مربوط به آن را به بحث می‏گذارد.

در باب پنجم از غیبات و برخی مسائل مربوط به آخرت بحث می‏کند، سپس به برخی مباحث مربوط به علوم تجربی می‏پردازد و در پایان بعضی مباحث دیگر را که محل اختلاف شیعه و دیگران است می‏آورد، مثل اراده، شهادت، تقیه، اجماع، اخبار آحاد، ناسخ و منسوخ.

در پایان کتاب بخشی آمده است که مدتی پس از تألیف کتاب بر آن افزوده شده و در آن از عصمت، کتابت پیامبر و اجتهاد و قیاس سخن رفته است.

با توجه به آنچه گفته شد، پیداست که برخی از مباحث که مؤلف در این کتاب آورده در واقع بحث کلامی نیست؛ لکن مؤلف که در صدد طرح مباحث اختلافی در حوزه کلام بوده، این موارد را به جهت اینکه محل اختلاف بوده به مناسبت مطرح نموده است.

مباحثی مانند عام و خاص (که مربوط به علم اصول است)، صحت و عدم صحت اخبار و روایات، مقطوع و موصول، مباحثی در مورد جواهر (جوهر اشیاء و احکام جواهر که مباحثی فلسفی است)، بحث از اجسام، بحث از اعراض، ماهیت عالم، فلک و حرکت آن، مکان، زمان، طبایع اجسام (که اینها نیز همه مباحث فلسفی‏اند)، بحث از اینکه آیا امر به سبب، امر به مسبب نیز هست یا نه، شهوت، بدل، درد و لذت، اسم و مسمی، اجماع، اخبار آحاد، ناسخ و منسوخ، ماهیت کلام، حرکت اجسام و مباحث مربوط به آن، علم به رنگاه، حواس و احساساتشان، اجتهاد و قیاس.

انگیزه نگارش

علامه فضل الله زنجانی در مقدمه‌‏اش بر چاپ دوم این کتاب در این مورد می‏گوید: «در عصر مؤلف مناظرات مذهبی بین شیعه و فرقه‏های مخالفش در اوج خود به سر می‏برد و مخالفین برای منکوب نمودن شیعه آرایی را به آنان نسبت می‏دادند که شیعیان به آن اعتقاد نداشتند و در کتب شیعه نیز نیامده بود مثل جبر، تشبیه، تجسیم و ... اینگونه مسائل شیخ مفید را بر آن داست تا با تألیف این کتاب مذهب شیعه امامیه را به نحو درست معرفی نماید و آرای شیعه را در اصول و فروع اسلامی و مسائل مختلف کلامی، متناسب با قرآن و سنت و روایات اهل بیت علیهم‌السلام در اختیار عموم قرار دهد و نکات اتفاق و اختلاف شیعه با سایر فرق در مسائل مختلف را به بهترین نحو بیان نماید و کتاب اوائل المقالات از بهترین کتب وی در این زمینه است.» 

شیخ مفید خود در ابتدای کتاب تصریح می‏کند که این کتاب را به توصیه سید شریف نقیب (امام، پیشوا) نوشته است. آقای زنجانی می‏افزاید: «محتمل است مرادش شریف جلیل ابو احمد حسین بن موسی موسوی، پدر شریف رضی باشد که نقابت و رهبری علویین و امارت حجاج و دادرسی مظالم را در دولت آل بویه عهده‏دار بوده است و محتمل است، مراد مؤلف یکی از دو فرزند این شخص یعنی سید مرتضی یا سید رضی باشد که در حیات پدرشان عهده‏دار برخی وظایف وی بوده‌اند.

نظر رایج آن است که مراد سید شریف رضی است و شاهد بر مطلب بخشی است که مؤلف بعداً به اوائل المقالات ضمیمه نموده است و آنجا می‏گوید این بخش را آماده ساختم و از شریف رضی خواستم آن را به کتاب اوائل المقالات اضافه نماید. نیز شیخ مفید پس از این کتاب، کتاب الاعلام فیما اتفقت علیه الامامیة و خالفهم العامة من الاحکام را نوشته و در ابتدای این کتاب تصریح کرده که آن را برای سید رضی نوشته است تا به اوائل المقالات ضمیمه کند و آن کتاب جامع اصول و فروع دین گردد.» (17)

تاریخ نگارش

علامه فضل الله زنجانی در مقدمه‏اش بر چاپ دوم کتاب می‏گوید: «مؤلف سال تألیف کتاب را ذکر نکرده است؛ لکن از آنجا که کتاب را توصیه سید شریف نقیب نوشته که به نظر ما مراد سید رضی است و از سوی نقابت و رهبری سید رضی از سال 396 هـ ـ 406 هـ بوده است، تألیف کتاب نیز باید طی این ده سال باشد.(18) 

اهمیت و اعتبار کتاب

کتاب در تبیین مسائل مورد نزاع بین شیعه و فرقه‏های دیگر، طرح محل نزاع، بیان آرای شیعه و تا حدودی دفاع و استدلال بر نظر شیعه بسیار خوب و جذاب است. علمای بزرگ از این کتاب یاد کرده و آن را ستوده‏اند.

آغا بزرگ تهرانی در الذریته می‏گوید: «اوائل المقالات فی المذاهب المختارات تألیف شیخ ابی عبدالله محمد بن محمد بن نعمان مفید حارثی بغدادی است. در ابتدای این کتاب اینگونه آمده است «أحمد الله علی نعمته و اعتصم من خلافه و معصیته» مؤلف در این کتاب مقالات خاص امامیه در مباحث اصول کلامی را آورده است و عناوین کتابش باب القول فی ... است و اولین باب این کتاب باب القول فی الفرق بین الشیعة فیما نسبت به الی التشیع و المعتزله است. او سپس کتاب الاعلام فیما اتفقت علیه الامامیة من فروع الاحکام را نوشته که به منزله تکمله اوائل المقالات است. هدف مؤلف این بوده است که افراد با نظر به این دو کتاب، مختصات امامیه را در اصول و فروع بدانند.» (19) 

علامه سید شرف‏الدین در بیانی که در مقدمه چاپ دوم اوائل المقالات آمده است در مورد این کتاب می‏گوید: «اوائل المقالات کتابی است فاروق حق و باطل، استوار، غنی، برخوردار از اسلوب و تبویب مناسب با مباحث مستحکم و پر فایده، جذاب، با بیانی ظاهر که مقاصدش به آسانی قابل دستیابی است و جهت‏های قاطع و ادله معتبر موید آن است و حاوی نود مقاله و گفتار که محل نزاع بین شیعه و فرقه‏های دیگر است که مؤلفش به حکم عقل و نقل بر مخالفینش پیروز گشته است. مقالاتش راه درست را نشان می‏دهد و فصل الخطاب و حد فاصل بین حق و باطل است.»

منابع

مؤلف در این کتاب به آیات قرآن کریم و به روایات اهل بیت علیهم‌السلام نیز استناد می‏کند؛ لکن این استناد بدین گونه که ایشان در بسیاری موارد عقیده شیعه را مطرح می‏کند و بدون اینکه روایت را ذکر کند یا به منبع آن ارجاع بدهد، می‏گوید این مطلب در روایات اهل بیت علیهم‌السلام آمده است. تعلقه نویسان زحمت کشیده بسیاری از این روایات را ذکر و آدرسش را ارائه نموده‌اند.

او در موارد بسیاری نیز ادعای اجماع می‏کند و کلامش را با عبارت «اتفقت الامامیة» آغاز می‏کند. عقل دیگر منبعی است که مؤلف به آن اشاره می‏کند.

روش نویسنده

مؤلف در مسائل مختلف دیدگاه شیعه، مرجئه، اهل حدیث، زیدیه، معتزله و خوارج را و مسائل اختلافی بین شیعه و فرقه‏های دیگر را طرح می‏کند؛ محل نزاع را مشخص و دیدگاهها را به اجمال و بدون اینکه عمیقاً مورد بحث قرار دهد، ذکر می‏کند. در بسیاری موارد، بدون اینکه بر صحت و بطلان آنها استدلال کند، به نقل اقوال اکتفا می‏کند. ایشان غالباً بدون اینکه استدلال شیعه یا مخالفان را ذکر کند و بدون اینکه به نقد دیدگاه مخالفان بپردازد، نظریه شیعه و دیگر فرقه‏ها را نقل می‏کند.

برخی مباحث انتقادی (20) 

 ایشان در بحث "القول فی تحابط الاعمال" می‏گوید: «اقول انه لاتحابط بین المعاصی و الطاعات و لا الثواب و لا العتاب و هو مذهب جماعة من الامامیة و بنو نوبخت یذهبون الی التحابط فیما ذکرناه و یوافقون فی ذلک اهل الاعتزال  … . .»(21) 

 در حالی که مسأله حبط اعمال در قرآن آمده و به برخی موجبات آن نیز تصریح شده است. مثلاً قرآن کریم صریحاً شرک و کفر را موجب حبط اعمال معرفی می‏کند و می‏فرماید: « وَلَوْ أَشْرَکُواْ لَحَبِطَ عَنْهُم مَّا کَانُواْ یَعْمَلُونَ؛ و اگر آنان شرک ورزیده بودند قطعا آن چه انجام می‏دادند از بین می‏رفت.»(سوره انعام، آیه 88). آیات دیگری نیز در زمینه حبط اعمال در قرآن آمده است. همچنین بسیاری از علما این موضوع را بحث کرده‏اند.

همچنین ایشان در بحث "القول فی ان النبی بعد ان خصه الله بنبوته کان کاملاً یحسن الکتابة" می‏گوید:

خداوند پیامبر را پس از نبوت جامع همه خصال نیک و فضایل نموده است. یکی از فضایل کتابت است و محروم بودن از کتابت یک نقض است؛ لذا محال است خداوند پیامبر را از کتابت محروم نموده باشد. او سپس در مقام استدلال بر این مطلب که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله کاملاً کتابت بلد بوده است، می‏گوید: خداوند پیامبر را حاکم بین مردم قرار داده است و در حکومت بین مردم و رفع نزاع‏های آنها غالباً آشنایی با کتابت لازم است؛ پس پیامبر نیز کتابت می‏دانسته است.

اگر پیامبر کتابت نداند، لازم می‏آید در ادای برخی وظایفش که آشنایی با کتابت را می‏طلبد محتاج رعیت خود باشد و اگر بر خداوند جایز باشد که پیامبرش را در ادای برخی وظایف، محتاج دیگران قرار دهد لازمه‏اش این است که در جمیع وظایف نیز محتاج قرار دادن او به دیگران لازم باشد و این درست نیست.

او می‏افزاید: دلیل دیگر بر این مدعا آیه دوم سوره جمعه است. « هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولًا مِّنْهُمْ یَتْلُو عَلَیْهِمْ آیَاتِهِ وَیُزَکِّیهِمْ وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ؛ اوست آن کس که در میان بی‏سوادان فرستاده‏ای از خودشان برانگیخت تا آیات او را بر آنان بخواند و پاکشان گرداند و کتاب و حکمت بدیشان بیاموزد.» مراد از کتاب در «یعلمهم الکتاب» فقط قرآن نیست؛ چنان که برخی گفته‏اند، بلکه این لفظ اعم است و تعلیم کتابت را نیز شامل می‏شود. خوب چطور می‏شود که پیامبر بیاموزد ولی خودش بلد نباشد.

دیگر استدلالش این آیه است: « وَمَا کُنتَ تَتْلُو مِن قَبْلِهِ مِن کِتَابٍ وَلَا تَخُطُّهُ بِیَمِینِکَ إِذًا لَّارْتَابَ الْمُبْطِلُونَ؛ و تو هیچ کتابی را پیش از این نمی‏خواندی و با دست [راست] خود [کتابی] نمی‏نوشتی و گر نه باطل‏اندیشان قطعا به شک می‏افتادند.» (سوره عنکبوت، آیه 48(

باید گفت این مسأله اجماعی نیست و برخی علمای شیعه معتقدند پیامبر اکرم پس از نبوت نیز کتابت نمی‏دانسته است، یا لااقل چیزی نمی‏نوشته است. قرائنی نیز بر این مطلب می‏‏توان یافت مثل اینکه آن حضرت برای کتابت آیات قرآن کاتب داشته‏اند و هرگاه وحی نازل می‏شد، یکی از کاتبان را حاضر می‏نمود، مثل آنچه در تنظیم سند صلح حدیبیه نقل شده که امر کتابش بر عهده حضرت علی علیه‌السلام بوده است.

به نظر می‏رسد استدلالات ایشان نیز کافی نیست؛ زیرا قطعاً در آن زمان کتابت ضرورتی همچون امروز نداشته است و بهره‏گیری از دیگر مسلمین مثل حضرت علی علیه‌السلام در این مورد صدمه‏ای به دین و نبوت نمی‏زند.

آیه سوره جمعه نیز نمی‏تواند مثبّت مطلب باشد؛ چون واژه «کتاب» ظهورش در قرآن کریم است و تباد از آن در آیات قرآن نیز «قرآن» است نه کتابت.

آیه دوم نیز برای استدلال کافی نیست؛ زیرا بیان اینکه پیامبر قبل از بعثت با دست خود چیزی نمی‏نوشته (که مبطل ادعای منکران حضرت است) مثبّت کتابت پس از نبوت نیست؛ اما استدلال مؤلف به اینکه چون فقط کتابت را در قبل از نبوت نفی کرده است، پس از نبوت کتابت می‏دانسته‏اند،(22) نیز تمام نیست؛ چون در مقام جواب خصم است نه بیان این مسأله.

در بحث القول فی الاجتهاد و القیاس می‏گوید: «جایز نیست مجتهد در دستیابی به حکم حوادث، قیاس یا اجتهاد کند. برای هر حادثه‏ای روایاتی از صادقین علیهم‌السلام و دیگر معصومین علیهم‌السلام وارد شده است که شخص باید به آنها تمسک جوید و حکم را دست یابد.»(23) 

پیداست که اجتهادی که وی می‏گوید، اجتهاد به معنایی که امروزه بین فقهاء رایج است نیست؛ بلکه اجتهاد در بیان وی به معنای اظهار نظر شخصی و بی مدرک در مسائل دین است که اجتهاد به این معنا از دید فقهای کنونی نیز ممنوع است. پس اجتهاد مصطلح آن زمانش غیر از معنای مصطلح امروز آن است. لذا در این مورد بین ایشان و فقهای متأخر اختلافی نیست گرچه به ظاهر، اختلاف به نظر می‏رسد.

چاپ، تصحیح و تعلیقه

کتاب برای نخستین بار توسط آقای واعظ چرندابی منتشر شده است. وی تلاش نموده و نسخ خطی این کتاب را از بغداد و زنجان فراهم نموده و اقدام به تصحیح و چاپ این کتاب کرده و عموم را از منافع این کتاب بهره‏مند نموده است.

علامه محمد باقر کوه‏ کمره‏ای در تقریظی که از وی در مقدمه کتاب اوائل المقالات چاپ شده می‏گوید: این کتاب از آثار بزرگ و تاریخی مذهب شیعه هست که تا چند سال پیش در پاره‏ای کتابخانه‏ها گنجی ناپیدا بود و فاضل ارجمند و دوست متتبع و ادیب عالی مقدار آقای حاج عباسقلی آقا واعظ چرندابی با رنج فراوان نسخه مصصح آنها را از بغداد و زنجان به دست آورده و چاپ کرده و خدمت بزرگی به مذهب نموده است.

آقای چرندابی در مقدمه‏اش بر چاپ اول کتاب می‏نویسد: «اهتمام زیادی برای دستیابی به کتاب

 اوائل المقالات و شرح عقاید صدوق (تصحیح الاعتقاد) داشتم تا اینکه مطلع شدم نسخه‏ای خطی از اوائل المقالات در اختیار علامه شیخ فضل الله زنجانی است. آن نسخه را از ایشان گرفتم و استناخ نمودم نیز از ایشان خواستم مقدمه و تعلقه بر این کتاب بنویسند که ایشان نیز پذیرفتند و این کار را انجام دادند.

آنگاه متوجه شدم در متن این نسخه خطی غلطهایی به چشم می‏خورد؛ پس در صدد دستیابی به نسخه‏ای دیگر برآمدم که پس از تلاش بسیار نزد علامه شیخ محمد امین خویی ساکن تهران یافتم و آن را اخذ و با نسخه قبلی مقابله نمودم و متوجه شدم در نسخه اولی، تعدادی از مقالات ساقط شده است که از «القول فی اللطیف من الکلام» تا «القول فی ابلیس أ هو من الجن أم من الملائکة» می‏باشد که من این مقدار را از نسخه دوم استنساخ نمودم و به نسخه اول ملحق ساختم. »(24)

آقای چرندابی علاوه بر تصحیح و مقابله دو نسخه خطی کتاب، تعلقه بر آن نیز نوشته است و در تعلقه‏اش خدمات ذیل را ارائه نموده است:

در مواردی شرح حال افرادی را که مؤلف از آنها یاد نموده است از کتب تراجم نقل کرده است.

نیز وجه تسمیه برخی فرقه‏ها را متذکر شده است مثلاً در صفحه پنجم وجه تسمیه معتزله به این نام را متعرض شده است در صفحه نهم نیز وجه تسمیه حشویه را آورده است.

نیز در مواردی بر برخی فرقه‏های آقای زنجانی تعلقه زده و توضیحاتی را اضافه نموده است.

همچنین گاه در راستای تبیین بیشتر سخن مؤلف در متن، مطالبی را از دیگر کتب وی نقل نموده است. به عنوان مثال در صفحه ده که مؤلف از کفر محاربین با علی بن ابیطالب علیه السلام سخن گفته است، مطالبی را در همین مورد از کتاب الجمل یا النصرة فی حرب اهل البصرة نقل نموده است.

در راستای توضیح برخی لغات و اصطلاحات، خواننده را به برخی منابع ارجاع داده است و نیز منابع روایی بسیاری از مطالب مؤلف را ارجاع داده است.

از دیگر کسانی که بر این کتاب تعلقه نوشته است، آقای علامه شیخ فضل الله زنجانی است. وی خدمات ذیل را ادائه نموده است:

ـ تاریخچه برخی نزاع‏های کلامی فرقه‏ها را متذکر شده است. مثلاً در بحث از توحید و صفات الهی، تاریخچه نزاع‏های موجود در صفات الهی را اشاره نموده است.

ـ آدرس آیاتی را که مؤلف بدان استناد جسته ذکر نموده است.

ـ در برخی موارد که مؤلف به یک مطلب اشاره می‏کند و بدون توضیح از آن می‏گذرد، ایشان در تعلقه به توضیح مطلب پرداخته است. مثلاً در بحث رجعت مؤلف می‏گوید مساله رجعت از متفقات امامیه است هرچند در آن اختلافاتی نیز هست. مؤلف بدون بیان اختلافات وارد مطلب بعدی شده است؛ لکن آقای زنجانی در تعلقه‏اش محل اختلافات را توضیح داده است.

ـ برای توضیح بیشتر برخی مطالب، مؤلف به منابع دیگر ارجاع داده است.

ـ برخی افرادی را که در متن آمده‏اند، شرح حالشان را آورده است. مثلاً در صفحه بیست و یک که مؤلف از هشام بن حکم یاد نموده است، شرح حال وی را آورده است.

ـ پیرامون فرقه‏ها و گروه‏هایی که مؤلف در متن از آنها یاد نموده است، توضیحاتی داده است. به عنوان مثال مؤلف در مقدمه‏اش از «نبی نوبخت» یاد نموده است. وی در تعلقه‏اش به معرفی این خاندان، موقعیت علمی‏شان و شخصیت‏های بزرگشان اشاره می‏کند. نیز در صفحات بعدی آنجا که مؤلف از فرقه جارودیه نام می‏برد، به معرفی این فرقه می‏پردازد

 پی‏نوشت‏ها

  1. سید محسن امین، عبدالعزیز طباطبایی و محمد رضا جعفری، حیاة الشیخ المفید، سلسله مؤلفات الشیخ المفید، بیروت: دارالمفید، 1414 هجری، ص8.

 2.  همان، ص263.

 3. همان، ص264.

 4. همان، ص248 ـ 249.

 5. نجاشی، رجال، شماره 1067، با تحقیق سید موسی شبیری زنجانی، قم: مؤسسه نشر اسلامی، 1418 ق، ص399.

 6. محمد بن حسن طوسی، الفهرست، به کوشش محمود رامیار، دانشگاه مشهد، 1351،

 7. حیاة الشیخ المفید، پیشین، ص18.

 8. رجال سید بحر العلوم، ج3، ص311، به نقل حیاة الشیخ المفید، ص21.

 9. حیاة الشیخ المفید، پیشین، ص250.

 10. شیخ مفید، الامالی، با تحقیق حسین استاد ولی و علی اکبر غفاری، قم: جامعه مدرسین، 1403 ق، ص9.

 11. همان، ص12.

 12. حیاة الشیخ المفید، پیشین ص22.

 13. حیاة الشیخ المفید، پیشین، ص281.

 14. همان، ص22.

 15. آغا بزرگ تهرانی، الذریته الی تصانیف الشیعه، ج2، تهران: طهوری، چاپ دوم، 1391ق، ص472.

 16. نجاشی، رجال، شماره 1067قم: مؤسسه نشر اسلامی، 1418ق، ص399

17. شیخ مفید، اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، لها مقدمه و علیها تعلیقات بقلم العلامة الشیخ فضل الله الزنجانی و یلیها رسالة شرح عقاید الصدوق او تصحیح الاعتقاد، با احتمام و تصحیح عباسقلی واعظ چرندابی، تبریز: حقیقت، چاپ دوم، 1330ش.

18. همان.

19. آغا بزرگ تهرانی، الذریته الی تصانیف الشیعة، ج2، شماره 1844، تهران: طهوری، چاپ دوم، 1391ق، ص427.

20. متأسفانه یک صفحه از این مقاله که به نظر می‌رسد حاوی نقدهای شهید پیغان به برخی مباحث کتاب «اوائل المقالات» باشد، یافت نشد، لذا برای حفظ پیوستگی مطالب چند سطر دیگری هم از این مقاله حذف شد، چند سطر حذف شده ازاین قرار است: ... ثمره ارادتش به این بزرگواران و پذیرش ولایت آنان و یا شک در ولایتشان یا عداوت با آنها و تقصیر در رعایت حقوقشان را در نقش و حالات خود می‌بیند،‌به نحوی که یقین می‌کند به واسطه اعتقادی که به آنان داشته است،‌این حالات بر او عارض شده است نه اینکه با چشمش آنها را ببیند و دیدن به این معنا در جاهای متعددی از قرآن آمده است،‌مثل آیه شریفه: « فَمَن یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَیْرًا یَرَهُ، وَمَن یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ؛ پس هر که هموزن ذره‏ای نیکی کند [نتیجه] آن را خواهد دید، و هر که هموزن ذره‏ای بدی کند [نتیجه] آن را خواهد دید.» (سوره زلزلال، آیه 7 ـ 8) سپس می‌گوید: جماعتی از حشویه معتقدند محتضر،‌پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و علی بن ابیطالب علیه السلام را با چشم مشاهده می‌کند و آنان با جسمشان در کنار وی حاضر می‌شوند. (شیخ مفید، اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات؛ پیشین، ص46) این در حالی است که بسیاری از علمای شیعه می‌گویند محتضر جسم مثالی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و حضرت علی علیه السلام را می‌بیند.

21. همان، ص57.

22. همان، ص58.

23. شیخ مفید، اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، پیشین، ص115.

24. همان، مقدمه

منبع: خبرگزاری اهل بیت علیهم السلام

" کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی "