هراكليتوس(Heraclitus) پ م 480-540
هراكليتوس از معروفترين فيلسوفان پيش از سقراطى است كه فلسفه او را بسيارى از فلاسفه بزرگ غرب مورد توجه قرار داده اند از آنجمله می توان به افلاطون هگل نيچه هايدگر و لنين اشاره كرد.
هراكليتوس در شهر افه سوس كه دومين شهر بزرگ يونان بود و نزديك ميلتوس قرار داشت به دنيا آمد اما وى تفاوتى عمده با سه فيلسوف طبيعى ميلتوسى داشت او برخلاف سه فيلسوف قبلى كه بدنبال ماده اوليه طيبعت می گشتند تلاش خود را روى آهنگ تغييرات طبيعت و چگونگى اين تغييرات متمركز كرده بود او تغيير دايمى وجريان داشتن و سيال بودن را سرشت و خصلت اصلى طبيعت می دانست شايد به خاطر همين توجه به تغييرات باشد كه او آتش را به عنوان اصل و مبدا مطرح می كند البته بايد توجه داشت كه نقش آتش براى هراكليتوس مانند نقش آب براى طالس يا هوا براى آناکسیمنس نيست و بيشتر آتش براى او جنبه سمبوليك دارد براى مثال هراكليتوس اين مسئله را مطرح می كند كه اگر A را يك ماده اوليه فرض كنيم كه به ماده B تبديل می شود و سپس B به C تبديل شود اما چون معكوس اين روند نيز امكان پذير است پس B توانايى تبديل به A و C و C نيز توانايى تبديل به A و B را دارد پس هر كدام از اين مواد را می توانيم ماده اوليه فرض كنيم در نتيجه چيزى كه اينجا اهميت پيدا می كند نفس اين تغييرات است نه اينكه ماده اوليه چه بوده.
هراكليتوس بيان می كند كه هيچگاه نمىتوان در يك رودخانه دوبار پا گذاشت از اين جهت كه بار دوم رود تغيير كرده است و رود قبلى نيست و در ضمن ما هم شخص قبلى نيستيم كه پا در رودخانه گذاشته بوديم.
اين تغيير و تحول دايمى جهان را می توان جنبه اول دكترين هراكليتوس دانست جنبه دوم دكترين او در باره كشمكش اضداد در جهان می باشد او مرگ شخصى را لازمه زندگى شخص ديگر می داند بدى و نيكى را يكى می داند كه فقط در نظر ما متفاوتند خوشى و بدحالى را لازم و ملزوم هم می داند. در جمله اى چنين بيان می كند دريا تميزترين و كثيفترين آبهاست زيرا براى ماهى سالم و گواراست و براى انسان مضر و غير قابل نوشيدن است. در جمله اى ديگر چنين می گويد خدا روز و شب است و سيرى و گرسنگى زمستان و تابستان است و جنگ وصلح .
البته روشن است كه خداى او آن خداى اساطيرى و آسمانى نيست چون وى در جاهاى مختلفى واژه يونانى لوگوس(Logos) به معناى خرد و منطق را به جاى كلمه خدا به كار برده است خداى او خدايى است كه آشكارا در برخورد اضداد طبيعت قابل مشاهده است در حقيقت اوبه منطقى كه از طريق اضداد تغييرات طبيعت را كنترل می كند خدا يا لوگوس می گويد. او نيز مانند ساير يونانيان باستان به دنيايى ازلى و ابدى معتقد است چناچه در جمله اى اين مطلب را اينگونه بيان كرده است: اين جهان را نه خدا و نه انسانى ساخته است بلكه هميشه از قبل بوده است و خواهد بود.
هراكليتوس از لحاظ اجتماعى شخصى گوشه گير و مردم گريز بوده است و اين بدان جهت است كه دايما به تغييرات مردم توجه می كرده و دوست امروز را به سبب تغييرات اوضاع دشمن فردا و دشمن ديروز را دوست امروز می دانسته از اين جهت مردم را شايسته اعتماد نمى دانست و از آنها كناره گيرى می كرد. به همين جهت به او حكيم گريان هم می گويند.
" سایت تاریخ فلسفه "