توسعه پايدار رويكردي جديد به فرآيندتوسعه ( 3 )
براي نجات زمين از تهديدهاي زيست محيطي و توسعه نيافتگي، جامعه جهاني، گردهمايي هاي متعددي برگزار كرده است. در بخش پيشين اين مطلب، از نخستين اجلاس جهاني با حضور سران كشورها ياد شد كه در سال ۱۹۷۲ در استكهلم برگزار شد. در بخش حاضر، اجلاس زمين (ريو دوژانيرو ـ ۱۹۹۲) توضيح داده شده است و برخي مصوبات و توافقات آن اجلاس برشمرده شده است. اين مقدمات، راه را براي بررسي جزئي تر و دقيق تر اجلاس اخير توسعه پايدار در ژوهانسبورگ هموار مي كند. در بخشهاي آتي اين گزارش با تجهيز به اين مقدمات، به سراغ اجلاس ژوهانسبورگ خواهيم رفت.
• گروه انديشه
•••
ب ـ اجلاس زمين (ريودوژانيرو ۱۹۹۲)
دو دهه پس از اجلاس استكهلم، سازمان ملل، كنفرانس ديگري برگزار كرد كه عنوان «محيط زيست و توسعه» را بر پيشاني داشت. اجلاس زمين با يك گام پيشرفت، به آفات و معضلاتي چون بالارفتن دماي زمين، توليد گازهاي گلخانه اي، آلودگي اقيانوس ها، تخريب جنگل ها، تهديدگونه هاي جانوري و نباتي، فقر و گرسنگي و بالاخره معضل توسعه نيافتگي نظر داشت. اجلاس ريو كه از ۳ تا ۱۴ ژوئن ۱۹۹۲ در ريودوژانيرو برگزار شد ضمن تأكيد بر اجراي اعلاميه كنفرانس استكهلم، مي كوشيد نوع جديدي از مشاركت جمعي جهانيان را طراحي كند كه با رعايت عدالت، تعاون و همكاري ميان كشورها را عملي كند. اجلاس ريو در پي آن بود كه با صدور يك دستور كار لازم الاجرا تماميت سيستم زيست محيطي و توسعه جهاني را حفظ و تنظيم كند.
فرآورده مهم اجلاس زمين، منشوري بود كه با عنوان «دستور كار ۲۱» (Agenda21) تصويب شد و به امضاي سران كشورها رسيد. بنا به توافق، قرار بود تمامي كشورها براي تحقق مصوبات اين دستوركار، هم در سطح ملي و هم در سطح بين المللي برنامه ريزي كنند. دستور كار ۲۱ مشتمل بر ۴۰ فصل بود كه وجوه گوناگون توسعه را مدنظر داشت.
اما اجلاس ريو كه به خودي خود حامل نكاتي دقيق و راهگشا بود در مقام عمل چندان كامياب نبود. بسياري از مصوبات و توافقات دستور كار ۲۱ جامه عمل نپوشيد و وضعيت آلودگي و توسعه نيافتگي جهان، چندان متحول نشد. پس از اجلاس ريو، سازمان ملل هر ساله اجلاسي را تدارك مي ديد تا به ارزيابي ميزان تحقق دستور كار ۲۱ در حوزه هاي مختلف بپردازد. برخي از اين كنفرانس ها از اين قرارند:
ـ اجلاس جهاني حقوق بشر (وين ـ ۱۹۹۳)
- اجلاس جهاني جمعيت (قاهره ـ ۱۹۹۴)
ـ اجلاس جهاني امور اجتماعي (كپنهاك ـ ۱۹۹۵)
ـ اجلاس جهاني زنان (پكن ـ ۱۹۹۵)
ـ اجلاس جهاني تغذيه (رم ـ ۱۹۹۶)
ـ اجلاس جهاني مسكن (استانبول ـ ۱۹۹۶)
ـ اجلاس جهاني كاهش سطح انتشار گازهاي گلخانه اي (كيوتو ـ ۱۹۹۷)
ـ اجلاس هزاره (۲۰۰۰)
به رغم برگزاري تمامي اين گردهمايي ها، وضعيت عمومي زندگي بشر تحول مثبتي به خود نديده است. آمارهاي سازمان ملل گوياي اين واقعيت است. برخي از اين آمارهاي دلخراش و نگران كننده چنين است:
الف ـ فقر
از ۴/۶ ميليارد نفر در كشورهاي در حال توسعه
ـ تقريباً ۸۰۰ ميليون نفر در فقر مطلق به سر مي برند
ـ بيش از ۸۵۰ ميليون نفر بي سواد هستند.
ـ بيش از يك ميليارد نفر به آب سالم دسترسي ندارند.
ـ ۲/۴ ميلياردنفر از امكانات بهداشتي محرومند.
ـ سالانه ۱۱ ميليون كودك زير پنج سال از طريق بيماري هاي قابل پيشگيري مي ميرند.
ـ ۳۶ ميليون نفر ناقل يا مبتلا به ايدز هستند.
ـ فقر در آفريقا ۴۸ درصد است.
ب ـ محيط زيست
ـ ۹۴ ميليون هكتار جنگل در دهه اخير از بين رفته است.
ـ ۷۰ درصد اكوسيستم ساحلي جهان تخريب شده است.
ـ حدود ۸۰ درصد از فاضلاب و زباله هاي صنعتي بر سطح آبها تخليه مي شود.
ـ حدود يك چهارم توده هاي مرجاني كاملاً تخريب شده است.
ـ تجمع دي اكسيدكربن در اتمسفر كه گاز اصلي گلخانه اي است از ۲۷۰ واحد در ميليون پيش از صنعتي شدن به ۳۶۰ واحد در ميليون افزايش يافته است.
ـ نام بيش از ۱۱ هزارگونه ثبت شده جانوري و نباتي در معرض خطر انقراض قراردارد و بيش از ۸۰۰ گونه تقريباً منقرض شده اند.
ج ـ بهداشت
ـ سالانه ۵ تا ۱۰ ميليون نفر به دليل آلودگي هوا و آب آلوده تلف مي شوند.
ـ ۶۰ ميليون نفر به ويروس HIV (ايدز) مبتلا شده اند.
ـ ۹۲ درصد موارد ايدز در كشورهاي در حال توسعه است.
ـ سالانه حدود ۸/۸ ميليون نفر دچار سل مي شوند و ۱/۷ ميليون نفر از اين بيماري تلف مي شوند. ۹۹ درصد ايشان در كشورهاي در حال توسعه هستند.
ـ سالانه يك ميليون نفر از مالاريا مي ميرند.
د ـ انرژي
ـ ۲/۵ ميلياردنفر به خدمات انرژي نو دسترسي ندارند.
ـ مصرف جهاني سوخت فسيلي، ۱۰ درصد رشد سالانه داشته است.
ـ منابع تجديدپذير انرژي (آب، خورشيد، باد) فقط ۴/۵درصد كل انرژي جهان را تشكيل مي دهند.
اين آمار اسفناك، تنها بخشي از آمار دردناكي است كه فرآيند توسعه را با اخلال مواجه كرده است. با اينكه سازمان ملل در قالب گردهمايي هاي مختلف سالانه همواره كوشيده است از ميزان اين آمار بكاهد و از طريق متعهد ساختن كشورها به انجام و اجراي دستور كار ۲۱ وضعيت توسعه پايدار را در جهان محقق كند، اما نتيجه چنداني براين اجلاس مترتب نبوده است، البته پيشرفت هاي محدود و اندكي در اين مسير صورت پذيرفته است اما حجم اين موفقيت ها آنقدر نبوده كه چشم انداز اميدوارانه اي ترسيم كند. بيراه نخواهد بود اگر به پاره اي از اين توفيقات نيز اشاره شود:
ـ ميانگين طول عمر جهاني از ۶۰ سال به ۷۰ سال رسيده است.
ـ ميزان مرگ و مير نوزادان از ۱۰۰ در ۱۰۰۰ به ۵۰ در ۱۰۰۰ تقليل يافته است.
ـ مبتلايان به سوء تغذيه از ۹۰۰ ميليون به حدود ۸۰۰ ميليون كاهش پيدا كرده است.
ـ ميزان سواد در بزرگسالان از حدود ۶۰ درصد به حدود ۸۰ درصد رشد داشته است.
ـ ميزان فقر در آسياي شرقي از حدود ۲۸درصد در سال ۱۹۹۰ به ۱۵ درصد در سال ۱۹۹۸ كاهش يافته و تعداد مردمي كه در فقر زندگي مي كنند از ۴۱۸ ميليون به ۲۶۷ ميليون نفر رسيده است.
ـ سهم خانوارهاي روستايي در كشورهاي در حال توسعه در دسترسي به آب سالم به بيش از پنج برابر در سي سال گذشته افزايش يافته است.
پس از اجلاس ريو در سال ،۱۹۹۲ ۱۴۷ تن از سران كشورها در «اجلاس هزاره» كه در سال ۲۰۰۰ برگزار شد براي عملي شدن دستور كار ۲۱ به برخي توافقات رسيدند و خود را به انجام و تحقق آنها متعهد كرده اند. اين توافقات از اين قرار است:
تا سال ۲۰۱۵
ـ نسبت مردمي را كه با كمتر از يك دلار در روز زندگي مي كنند به نصف كاهش دهند.
ـ نسبت مردمي را كه از گرسنگي رنج مي برند تا نصف كاهش دهند.
ـ نسبت مردمي را كه دسترسي به آب آشاميدني قابل خريد و سالم ندارند به نصف تقليل دهند.
ـ اطمينان حاصل كنند تمامي پسران و دختران يك دوره كامل از آموزش هاي ابتدايي را مي گذرانند.
ـ بايد هر دو جنس از نظر آموزشي، حقوق يكسان داشته باشند.
ـ ميزان مرگ و مير مادران را هنگام بارداري و زايمان تا سه چهارم كاهش دهند.
ـ از انتشار ويروس ايدز، مالاريا و بيماري هاي مهم ديگر جلوگيري كرده و در جهت ريشه كني يا كاهش آنها تلاش كنند.
ـ تا سال ۲۰۲۰ به پيشرفت و بهبود قابل توجهي در سطح زندگي حداقل صدميليون نفر از مردمي كه در محله هاي كثيف و فقير نشين زندگي مي كنند، دست يابند.
" روزنامه ایران-فرهنگ و اندیشه-