پاتوق اهل نظر

توسعه سياسي در چين اگرچه مقوله ايست كه در طول سالهاي اخير به شكل پررنگ تري مطرح گرديده و به تازگي در ادبيات سياسي آنها جا باز كرده، اما بدون شك چيني ها سيري از تغيير و تحولات و تجربيات گاهاً متناقض ودشوار را براي رسيدن به دموكراسي و آزاديهاي اجتماعي ـ سياسي طي كرده اند. اما اگر بخواهيم تجربه اصلاحات سياسي در چين را مورد نقدو كندوكاو دقيق تر قراردهيم، بدون شك مي بايست آن را در سه دوره طبقه بندي كنيم؛ ۱ .عصر مائوتسه دونگ ۲ . عصر دنگ شيائوپينگ ۳ .عصر جيانگ زمين
عصر مائوتسه : از آن جايي كه كشور چين در ابتداي قرن بيستم در اثر جنگهاي مداوم با ژاپن، به كشوري ضعيف و كم تحرك در نظام مبادلات جهاني تبديل شده بود، و از سوي ديگر معيشت دهقانان كه بخش اعظم جمعيت چين را تشكيل مي دادند در وضعيت نابساماني قرار داشت مائوتسه دونگ توانست با رهبري مقتدرانه ارتش ژاپن را شكست دهد و در سال ۱۹۴۹ دولت كمونيستي جمهوري خلق چين را پايه گذاري كند. رويه اي كه او پس از به دست گرفتن زمام قدرت پيشه خود كرد مبتني بر سياستهاي اقتدارگرايانه و متمركزي بود كه طي آن تمام تصميم ها در مركز اتخاذ مي شد. او كوشيد اقتصاد چين را با برنامه ريزي مناسب مثل تأكيد روي صنايع سنگين، جايگزيني واردات و خودكفايي نسبي به تحرك وا دارد و زندگي ميليونها انسان را كه در فقر و نكبت زندگي مي كردند، بهبود بخشد. اما دودهه پس از تثبيت نظام كمونيستي، نه تنها وضع مردم تغييري نكرد بلكه روز به روز فاصله طبقاتي در ميان مردم بيشتر شد.دكتر حيدرقلي عمراني در اينباره معتقد است. «رهبران كمونيست چين در اوان زمامداري خود، وانمود كرد كه گونه اي كمونيسم ميانه رو را به كار خواهند گرفت كه به دموكراسي نوين و سازگاري با طبقه متوسط منتهي خواهد شد و گروه مورد نظرشان نيز دسته اي از طبقه متوسط بود كه به سرمايه داران بيگانه وابستگي نداشته باشند.
اما اين نگرش عمر كوتاهي داشت و اقدامات خشونت بار بسياري كه عليه زمينداران بزرگ انجام گرفت منجر به بروز نارضايتي در ميان مردم شد.

كم كم وفاداري و تعصب به ارزشها و بنيادهاي حزبي جاي تخصص و دانش فني را گرفت و هر كس كه عقيده اي مبتني بر نقد نظام كمونيستي مطرح ساخت به شدت سركوب مي شد».
اين رهيافت با انقلاب فرهنگي (۱۹۷۶ـ۱۹۶۶) صورت جدي تري به خود گرفت به طوري كه در اين دوران بسياري از مؤسسات آموزشي و تحقيقاتي به وضعيت آشفته اي گرفتار شدند. دانشگاههاي چين به مدت چهار سال به تعطيلي كشيده شدند و دانشجويان و استادان به كار در مزارع و روستاها پرداختند.
نتيجه سالهاي انقلاب فرهنگي افزايش فاصله ميان حاكميت و مردم از يكسو و حذف هر نوع آزادي سياسي، اجتماعي و مشاركت مردم در سرنوشت شان شد

عصر دنگ شيائوپينگ : دنگ با انتقاد از آن دوران، و تغيير نگرش صدو هشتاد درجه اي نسبت به گذشته تحولات ساختاري را پيشه خود كرد .در دوران مائو، سياست انزوا گرايي وخودكفايي ملي مد نظر بود كه سبب جدايي چين از جهان بيرون شد. اما دنگ شيائوپينگ با سياست درهاي باز، سبب گسترش روابط چين با ساير كشورها گرديد و مسائل عقيدتي را به عنوان علل بازدارنده براي اجراي پيشرفت در اجراي اين سياست تلقي كرد. در اين باره دكتر الهه كولايي مي گويد: «در پرتو سياستهاي دنگ و پيشبرد برنامه هاي اصلاحات وي، كيش شخصيت مائو مورد حمله قرار گرفت. تقدس زدايي از چهره مائو وزير سؤال بردن سياستهاي او در ادامه اين سياست شكل گرفت. در چارچوب برنامه اصلاحات نقش ايدئولوژي كم رنگ شد و رهبران غيرنظامي تقدم خود را بر رهبران نظامي به دست آوردند. رهبران اصلاح طلب با تأكيد بر اهميت تخصص،گسترش اصلاحات در همه عرصه ها را پي گرفتند و توسعه تكنولوژيك در همه زمينه ها به طور جدي مورد تأكيد قرار گرفت. به علاوه گسترش فعاليت نهادهاي تحقيقاتي و انستيتوهاي علمي حاصل اين تلاشها بود كه براي تقويت بنيادهاي توسعه علمي كشور ضروري تشخيص داده شده بود».
به نظر مي رسد كه در پروژه توسعه دنگ شيائوپينگ اولويت با توسعه اقتصادي بود واو اصلاحات سياسي را تا آنجايي دنبال كرد كه راه براي توسعه اقتصادي باز گردد. بر همين اساس سرعت حذف موانع دموكراتيك در چين به موازات ساير بخشها حركت نكرد.

بطور كلي مي توان توسعه سياسي عصر دنگ را به ۴ مرحله تقسيم كرد:
۱ . كاهش نقش ايدئولوژي : دنگ و يارانش محتواي پررنگ شعارهاي مائوئيستي را محكوم كردند و مردم را دعوت به آفرينش تمدن معنوي كرد و به آرامي ناسيوناليسم را جايگزين عقيده هاي كمونيستي مي كردند.
۲ . ارائه ديدگاه رسمي حزب كمونيست درباره مائو: حزب كمونيست در سال ۱۹۸۲ جايگاه رياست حزب را حذف و عوض آن سمت دبيركلي را (كه قدرت و نفوذ كمتري داشت) جايگزين كرد، بنابراين دنگ با شروع اصلاحات، هرگونه كيش شخصيت پرستي را از بين برد واز تمركز قدرت در دست يك نفر كه منجر به خودكامگي مي شد، جلوگيري كرد. او روشي را در پيش گرفت كه طي آن تمام قدرت و اختيار ميان رهبران بلندمرتبه چين پخش مي شد.
۳ . تثبيت تقدم رهبران غيرنظامي برنظاميان: از قرن ۱۹ تا انقلاب فرهنگي، نظاميان در زندگي مردم نقش برجسته اي ايفا مي كردند. اما دنگ تلاش كرد كه با تغيير كارگزاران و انتصاب نيروهاي غيرنظامي كنترل و تأثير آنها را در برنامه هاي دولت كم رنگ تر كند.
چرا كه بسياري از جهت گيري ها و سياستها تا قبل از اين دوران به سمت منافع نظاميان و نظامي گري هدايت مي شد كه تأثيرات منفي و نامطلوبي بر كل اقتصاد به جاي مي گذاشت.

۴ . تلاش براي بهبود نهادها و سيستم تصميم گيري : هدف حكومت مائو، ايجاد يك نظام با ثبات ومحافظه كار كه قدرت انحصاري حزب بود اما در دوران دنگ، زمينه اي فراهم آمد كه كليه تصميم گيريها به بحث و تبادل نظر در ميان حزب، دولت، محققان ودانشمندان و روشنفكران گذاشته مي شد.
عصر جيانگ زمين : يكي از وقايعي كه سبب انسداد در توسعه همه جانبه چين گرديد واقعه «ميدان يتان آن من» و كشتار هزاران دانشجوي بي گناه چيني بود كه سبب بدبيني مردم و عده اي از صاحبنظران سياسي نسبت به عملكرد دنگ شيائوپينگ شد. اما در سالهاي اخير رهبري جديد، با انتقاد از وقايع ميدان «تيان آن من» و ارائه استراتژي توسعه براي همه انسانها، زمينه هايي از رشد و توسعه سياسي را فراهم آورده اند. اگرچه توجه به مقوله فرهنگ سياسي هنوز چندان مورد توجه حاكميت چين قرار نگرفته، اما نگراني از توقف روند رو به جلوي رشد اقتصادي و تأثير ابزارهاي قدرتمند عصر ديجيتالي مثل ماهواره ها، اينترنت و... بنياد استواري براي سياست گذاريها و برنامه ريزيهاي اقتصادي چين در قرن بيست ويكم را به وجود آورده است. اگر نگاهي گذرا به مطبوعات امروز چين بيفكنيم انتقاد از عملكرد برخي از كارگزاران حكومتي در حوزه هاي اقتصادي به چشم مي خورد. هرچندكه در اندازه هاي مطبوعات غربي، عملگرايانه و صريح به نظر مي رسد اما جاي اميدواري بسياري است و درست در چنين فضايي است كه هرگز رشوه خواري و رانت خواري اقتصادي به سرعت برملا شده و مورد پي گيري و مجازات قرار مي گيرد. برهمين اساس گزافه نيست كه اگر بگوييم يكي از موفقيتهاي دولت جيانگ زمين نسبت به رهبران سابق ،در زمينه مبارزه با اپورتونيسم ، بوروكراتيسم و مفاسد اقتصادي ، اجتماعي لحاظ شده است. هرچند كه هنوز هم ريشه هاي مفاسد اقتصادي به طوركامل خشكانده نشده است. بسياري از صاحبنظران معتقدند كه اگرچه هنوز از آزادي احزاب و تكثر گروههاي سياسي به شكل سازمان يافته به چشم نمي خورد امابايد بپذيريم كه به لحاظ ويژگي حكومتي وجمعيت چين، نمي توان انتظار تغييرات ساختاري در زماني كوتاه داشت. دكتر محمود سريع القلم در اينباره مي گويد: «اصولاً در فرهنگ شرقي، به خاطر ضعف مراحل فرديت و فقدان تجربه در ارتباط باتوسعه سياسي ، روند دموكراسي بسيار كنداست. آنچه در چين در حال ظهور است پلوراليسم اقتدارگرا است، يعني گردش قدرت در ميان خوديها ، اقتصاد در چين عمدتاً در دست دولت است، و اگر قرار باشد اقتصاد از لحاظ تكنولوژي به سطح بالاتري برسد، دولت بايد در ارائه خدمات واصل كارآمدي، تغييرات جدي در ساختارهاي خود به وجود آورد. بسياري به توسعه سياسي چين در آينده اميدوارند.مي گويند در قالب چين حزب كمونيست مهمترين عامل تحرك خواهد بود. حزب كمونيست چين از عناصر و فراكسيونهاي مختلفي تشكيل شده است، به صورتي كه جناحهاي ميانه رو و ميان سال در داخل حزب با ظرافتهاي فراواني به شدت به دنبال مائوزدايي هستند و عناصر قديمي تر كه در رأس هرم قرار دارند به چانه زني سياسي در ميان خود مشغولند. به طور كلي ايدئولوژي كمونيستي درچين تعطيل شده اما كنترل قوي حزب مركزي، بر آن كشور حاكم است. جامعه مدني در چين در حال گسترش است واختلافات نهادينه شده اي (و اصل وجود اختلاف) به عنوان يك امر مهم در حال گسترش است. اما مانع دموكراسي در چين اين است كه دموكراسي انتخاباتي در چين در حال حاضر اگر هم رشد كند به عنوان تضمين وضع موجود و ايجاد اجماع در حال حركت است نه آنكه افراد حق انتخاب داشته باشند».
در نهايت اينكه از آنجايي كه چين به تازگي به عضويت سازمان تجارت جهاني (W.T.O) درآمده است، براي آنكه بتواند در اين سازمان نقشي مثبت وفعال داشته باشد واز مزاياي آن استفاده ببرد لازم و ضروريست كه با استراتژي منسجم توسعه سياسي، زمينه را براي حفظ ثبات اجتماعي ـ اقتصادي كشور فراهم آورد.

مقامات چيني تلاش مي كنند كه با استفاده از تجربيات شوروي در زمينه اصلاحات سياسي كه منجر به فروپاشي آن نظام گرديد مانع افراط و تفريط ها گردند وبستري مناسب براي اصلاحات سياسي را فراهم آورند تا چين بدون آسيب، وارد عصر ديجيتالي شود. ضمن آنكه وجود هشت حزب دموكراتيك در كنار حزب كمونيست ، كه به كارهاي حكومتي و مسائل سياسي مي پردازند، نويدهايي را در دلها زنده كرده، هرچند كه هسته مركزي قدرت همچنان در دستان حزب كمونيست باشد.

" روزنامه ایران-گزارش روز-شنبه ۲ شهريور ۱۳۸۱ - ۱۵ جمادي الثاني ۱۴۲۳ "